DR ZBIGNIEW KUŹMIUK - WYRWANIE POLSKI I POLAKÓW Z PUŁAPKI ŚREDNIEGO ROZWOJU I ŚREDNICH DOCHODÓW

I. Jeżeli chcemy skracać dystans rozwojowy Polski do najbardziej rozwiniętych krajów Unii Europejskiej (choćby wyrównać poziom PKB na głowę mieszkańca mierzony parytetem siły nabywczej do średniej unijnej), to nasza gospodarka musi się rozwijać średnio w tempie 2-3 razy szybszym niż gospodarki tych krajów i to w okresie najbliższych 15-20 lat (w połowie 2013 roku poziom ten wynosił 66% średniej UE-27 i w ciągu 9 lat naszego członkostwa w UE wzrósł o 16 pkt procentowych; w stosunku do średniej 15 najbogatszych krajów UE wynosił 60%).

 

Takie tempo wzrostu PKB można uzyskać tylko przy bardzo wysokim udziale inwestycji w PKB, i to zarówno tych publicznych, jak i prywatnych (przy pozytywnym oddziaływaniu na PKB dwóch pozostałych czynników konsumpcji i eksportu netto), pod warunkiem zagwarantowania odpowiedniego poziomu ich efektywności.

 

W tym celu potrzebna jest aktywna polityka gospodarcza państwa (zdecydowanie odrzucamy tezę funkcjonującą w Polsce po roku 1990, „że najlepsza polityka gospodarcza to brak polityki gospodarczej”), która spowoduje przygotowanie i sensowne wykorzystanie odpowiednich zasobów rozumianych jako rezerwy finansowe, ale także jako rezerwy dynamiki społecznej. Takie zamierzenia może przygotować i realizować tylko rząd zdolny do prowadzenia polityki nietransakcyjnej (a więc zorientowanej na realizację interesów całego społeczeństwa, a nie wybranych grup i odrzucającej wszelkiego rodzaju naciski wewnętrzne i zewnętrzne), rząd odpowiednio skonfigurowany z ministrem odpowiedzialnym za rozwój jako wicepremierem.

 

II. Zasoby środków finansowych o charakterze rozwojowym (budżetowe i pozabudżetowe) i Wielki Inwestycyjny Program Rozwojowy (WIPR).

Szybki rozwój Polski wymaga dużego wysiłku inwestycyjnego. Jednym z jego źródeł są fundusze unijne z perspektywy finansowej UE na lata 2014-2020. Nasz kraj będzie musiał także dysponować odpowiednio dużym wkładem własnym niezbędnym do wykorzystania środków z budżetu UE, który będzie zaangażowany w finansowanie rozwoju. Wbrew stereotypowemu postrzeganiu rzeczywistości aktywność państwa w dziedzinie pobudzania inwestycji nie oznacza mitycznego „budowania fabryk przez państwo”. Nie oznacza również drukowania pustego pieniądza wywołującego presję inflacyjną bez tworzenia trwałych instrumentów rozwoju. Nie oznacza wreszcie sztucznego pobudzania koniunktury przez procykliczne działania wspierające na przykład boom inwestycyjny na rynku nieruchomości w postaci nadmiernych kredytów na zbyt drogie nieruchomości (np. duża część kredytów hipotecznych na domy i mieszkania).

 

Zamiast takich nieskutecznych instrumentów i polityk należy wykorzystać możliwość, i jakie dają współczesnym państwom ich systemy finansowe połączone z odpowiednią polityka monetarną banku centralnego. Obejmują one, poza już wymienionym wykorzystaniem środków unijnych, takie rozwiązania jak pozabudżetowy mechanizm inwestycyjny z wykorzystaniem aktywów spółek skarbu państwa, mechanizmy wzmacniające instytucje publiczne nakierowane na wspieranie rozwoju (takie jak Bank Gospodarstwa Krajowego, czy spółkę Polskie Inwestycje Rozwojowe), odpowiednia politykę monetarną zgodną z rozwiązaniami stosowanymi w strefie euro, jak np. mechanizmy LTRO, szeroki program MŚP) na wzór brytyjskiego Funding for Lending Scheme.

Wartość wszystkich instrumentów WIPR wynosiłaby około 10% PKB rocznie (razem z funduszami unijnymi spójności i rolnym) przez 6-7 lat. W perspektywie lat 2015-2021 Polska może wykorzystać w celu pobudzenia rozwoju gospodarczego kwotę od 1 do 1,5 biliona złotych, nie wywołując przy tym niepożądanej presji inflacyjnej i nie wywierając negatywnego wpływu na poziom długu publicznego.

 

WIPR będzie obejmował środki finansowe i skorelowane z nimi przedsięwzięcia w 4 zasadniczych obszarach.

 

1. Fundusze unijne

 

a) Fundusze strukturalne z unijnej perspektywy finansowej na lata 2014-2020

Fundusze z zakresu polityki spójności i polityki regionalnej w cenach stałych z 2011 roku to kwota 72,9 mld euro (natomiast w cenach bieżących to kwota około 83 mld euro). Razem z wkładem własnym to kwota około 120 mld euro (około 500 mld zł). Środki te będą przeznaczone zgodnie z wynegocjowanymi z Komisją Europejska Umową Partnerstwa głównie na inwestycje w następujących obszarach:

• Infrastruktura i środowisko

• Inteligentny rozwój

• Wiedza, edukacja, rozwój

• Polska Wschodnia

• Polska Cyfrowa

oraz w ramach 16 Regionalnych Programów Operacyjnych zarządzanych przez samorządy województw. Fundusze pochodzące z nowej perspektywy finansowej wsparte wkładami własnymi pochodzącymi z budżetu państwa i budżetów jednostek samorządu terytorialnego powinny zostać efektywnie wykorzystane na strategiczne potrzeby naszego kraju w szeroko rozumianej infrastrukturze technicznej i społecznej.

Rezultatem wykorzystania tych olbrzymich środków finansowych powinna być nowoczesna sieć transportu drogowego i kolejowego, unowocześniona infrastruktura energetyczna, środowiskowa, światłowodowa, a także infrastruktura społeczna w takich obszarach jak ochrona zdrowia, edukacja, opieka społeczna, kultura, sport i turystyka.

 

b) Modernizacja rolnictwa i przetwórstwa rolno-spożywczego

Środki na realizacje Wspólnej Polityki Rolnej (CAP) w latach 2014-2020 w cenach stałych z roku 2011 to kwota 28,6 mld euro (w cenach bieżących kwota około 32 mld euro). W dużej mierze są one przeznaczone na dopłaty bezpośrednie do gospodarstw rolnych w mniejszym zakresie na modernizacje gospodarstw i zakładów przetwórstwa rolno-spożywczego.

Śmiało jednak można założyć, że z tych środków przynajmniej 3 mld euro rocznie, a z wkładem własnym beneficjentów około 4 mld euro rocznie, zostanie przeznaczone na cele inwestycyjne. Przez 7 lat tej perspektywy finansowej daje to kwotę przynajmniej 28 mld euro wydatków inwestycyjnych a wiec około 120 mld zł.

 

2. Środki inwestycyjne przedsiębiorców, budżetu i gospodarstw domowych

 

Na swoich rachunkach bankowych przedsiębiorcy ulokowali kwotę około 200 mld zł (taka kwota środków jest utrzymywana w postaci lokat od kilku lat). Ponieważ w podatkach dochodowych (PIT i CIT) znalazły się zapisy pozwalające na pełne odliczenie nakładów inwestycyjnych w roku ich poniesienia (100% amortyzacja), a w przypadku wydatków na badania i rozwój nawet podwójne ich odliczenie, wydaje się że po wejściu tych rozwiązań w życie kwota ta może zamienić się w inwestycje w ciągu najbliższych 6–7 lat.

 

Kolejny silny impuls rozwojowy powinny przynieść wydatki na unowocześnienie uzbrojenia naszej armii. W dotychczasowym stanie prawnym (a więc przy przeznaczeniu na armię około 2% PKB, co w warunkach 2015 daje kwotę 35 mld zł) na uzbrojenie armii do roku 2022 ma być przeznaczone przynajmniej 130 mld zł. Wydanie większości tych środków na zakupy w polskim przemyśle zbrojeniowym da silne bodźce rozwojowe dla gospodarki, ale jeszcze silniejsze dla rozwoju nowych technologii.

 

Wreszcie przygotowanie programu budownictwa mieszkaniowego na wynajem z jednoczesnym wchodzeniem wynajmującego we własność mieszkania w okresie 20-25 lat z docelowym budowaniem w ramach tego programu około 300 tysięcy mieszkań rocznie będzie jeszcze jednym mocnym i trwały bodźcem rozwoju gospodarczego (trudno oszacować roczne nakłady na ten program pochodzące z budżetów gospodarstw domowych i zaciągniętych przez nie kredytów).

 

3. Majątek Skarbu Państwa, jako źródło finansowania rozwoju

 

a) Zwiększenie możliwości inwestycyjnych spółki Polskie Inwestycje Rozwojowe (zmodyfikowany PIR)

W październiku 2012 roku rządzący ogłosili pomysł projektu Polskie Inwestycje Rozwojowe (PIR), który miał na celu wsparcie dla procesów inwestycyjnych w gospodarce przy pomocy pieniędzy publicznych pochodzących ze sprzedaży akcji spółek Skarbu Państwa. Ponieważ spowolnienie wzrostu gospodarczego w naszym kraju stało się faktem, ogłoszono, że przy pomocy tego projektu, którego możliwości finansowe zostały określone na przynajmniej 40 mld zł, wsparte zostaną przedsięwzięcia inwestycyjne zarówno podmiotów publicznych, jak i prywatnych o tzw. dłuższych stopach zwrotu.

Wsparcie to będzie dotyczyło budów elektrowni węglowych, gazowych, gazociągów, magazynów gazu, infrastruktury kolejowej, drogowej i portowej.

Trzy miesiące później Rada Ministrów zdecydowała o przekazaniu 11,39% akcji PGE S.A (Skarb Państwa posiada blisko 62%akcji), 8,36% akcji PKO BP S.A. (Skarb Państwa posiada 40,99% akcji), 10,10% akcji PZU S.A. (Skarb Państwa posiada 35,18% akcji) i aż 37,90% akcji CIECH S.A (czyli całość akcji posiadanych przez Skarb Państwa), na swoisty wsad kapitałowy do tego programu.

W momencie podjęcia tej decyzji przez rząd akcje te według wyceny giełdowej miały wartość około 11 mld zł. Akcje wymienionych wyżej spółek są przekazywane sukcesywnie do Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK) i spółki celowej Polskie Inwestycje Rozwojowe (PIR).

W BGK podniesienie kapitałów służyć miało, poprzez mechanizm dźwigni finansowej, powiększeniu możliwości kredytowych tego banku w odniesieniu do inwestycji wybranych do finansowania przez spółkę celową PIR. Z kolei PIR miał dokonywać wyboru projektów, spośród zaproponowanych przez inwestorów publicznych i prywatnych, i wchodzić do nich kapitałowo, przy czym wejście to miało dopełniać finansowe ,,zapięcie” projektu inwestycyjnego do 100%.

Niestety, mimo upływu ponad 2 lat od daty ogłoszenia tego pomysłu realizowanych jest zaledwie kilka projekt inwestycyjnych współfinansowanych przez PIR. Dlatego potrzebna jest głęboka modyfikacja PIR, zdecydowane uproszczenie i poprawa przejrzystości procedur wyboru projektów, ale przede wszystkim zwiększenie jej możliwości inwestycyjnych o kolejne 25 do 40 mld zł w latach 2015–2021 poprzez podobny mechanizm wykorzystania akcji dużych spółek skarbu państwa.

 

b) Tworzenie Towarzystw Funduszy Inwestycyjnych spółek skarbu państwa

Światowy kryzys ujawnił zagrożenia wynikające z gwałtownych przepływów kapitału zagranicznego i braku silnych rodzimych inwestorów. Doświadczenia światowe pokazują, że duże firmy z silnym kapitałem lokalnym są jednym z fundamentów rozwoju gospodarczego kraju, jego stabilności i pozycji międzynarodowej.

W wielu krajach świata, np. w Niemczech, Francji, Norwegii i innych krajach skandynawskich własność firm kontrolowanych przez skarb państwa (Deutsche Telecom, France Telecom, EDF, GDF, ENEL, Alstom czy innych gigantów), skutecznie uzupełnia prywatny kapitał, wspierając rozwój i globalną konkurencyjność przedsiębiorstw krajowych. Należy zatem także w Polsce rozważyć zainicjowanie tworzenie Towarzystwa Funduszy Inwestycyjnych przy spółkach z częściowym lub pełnym udziałem Skarbu Państwa jako narzędzie polityki gospodarczej państwa.

Fundusze takie dają możliwość aktywnego wykorzystania znaczących środków, które pojawiają się i będą coraz bardziej się pojawiać w dyspozycji dużych podmiotów z udziałem Skarbu Państwa. Taką praktyczną formą realizacji tego przedsięwzięcia może być Fundusz Inwestycyjny Zamknięty (FIZ). Zaletą FIZ lub podobnego wehikułu inwestycyjnego jest przede wszystkim bezpieczeństwo formalne i przejrzystość inwestycji, będące pochodna regulacji ustawowych i nadzoru prowadzonego przez Komisje Nadzoru Finansowego.

Tylko 11 największych spółek z udziałem Skarbu Państwa zrealizowało w 2012 roku zysk netto (po opodatkowaniu podatkiem dochodowym) w wysokości około 25 mld zł.

Przy ulokowaniu w FIZ lub podobnym wehikule inwestycyjnym tylko około ¼ z tego zysku, czyli około 6-9 mld zł rocznie, na inwestycje w latach 2015- 2021 trafiło by od 40 do 60 mld zł w kapitale co dodatkowo poparte kredytami, gwarancjami (i innymi mechanizmami dźwigni finansowej) tworząc możliwości inwestycyjne w wielkości 75-150 mld zł na przestrzeni 6-7 lat.

 

4. Luzowanie polityki pieniężnej przez bank centralny

 

a) program Finasowanie dla Rozwoju

Wychodzenie z kryzysu finansowego, a w konsekwencji i gospodarczego zapoczątkowanego w 2008 roku, odbywało się i ciągle odbywa się z dużym zaangażowaniem poszczególnych państw, ich budżetów narodowych, ale i banków centralnych Operations (LTRO) w grudniu 2011 i styczniu 2012 na trzy lata, a jesienią przedłużył go o kolejne

dwa lata (do roku 2015 włącznie), na astronomiczna kwotę 1,3 bln euro (około 10% PKB krajów strefy euro).

 

Program ten służy trzem celom:

• wzmocnieniu akcji kredytowej banków

• poprawie wskaźników płynnościowych sektora bankowego oraz poprawie rentowności banków strefy euro

• zakupom papierów skarbowych i innych papierów dłużnych niektórych państw strefy euro Z programu skorzystało do tej pory około 400 banków komercyjnych krajów strefy euro i, jak się wydaje, dzięki jego realizacji udało się zapobiec spektakularnym upadłościom w sektorze bankowym, a także poprawił się dostęp do kredytów dla kredytobiorców.

 

Obecnie EBC realizuje przez 1,5 roku (do września 2016 roku) program tzw. luzowania ilościowego, który oznacza wprowadzanie co miesiąc do systemu finansowego krajów strefy euro 60 mld euro (razem ponad 1 bilion euro), przeznaczonych głownie na skup obligacji skarbowych krajów strefy euro, co w praktyce oznacza finansowanie długu publicznego tych krajów przez ten bank. Niektóre kraje nie należące do strefy euro w porozumieniu ze swoimi bankami centralnymi uruchomiły podobne programy uzupełniające płynność w sektorze bankowym i poprawiające dostęp do kredytów dla przedsiębiorców. Takie programy są realizowane w USA, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Szwecji, Danii, na Węgrzech, a także w Chorwacji. Najbardziej znany i opisany program brytyjski „Funding for Lending Scheme” (F4LS) polega na wyemitowaniu przez skarb państwa specjalnych 9 miesięcznych bonów skarbowych (po 9 miesiącach bony są rolowane i pożyczane ponownie), które pożycza bankowi centralnemu, a ten pożycza je bankom komercyjnym za opłatą (te, które zwiększają akcję kredytową, płacą za nie 25 pb, te, które ją zmniejszają, płacą więcej).

Bank komercyjny może następnie pod zastaw tych bonów skarbowych pożyczyć środki na akcję kredytową na rynku, pożyczyć środki na te akcje z banku centralnego pod zastaw tych bonów w ramach operacji otwartego rynku albo uwolnić na akcję kredytową swoje kapitały utrzymywane w ramach obowiązkowych rezerw i zastąpić je bonami skarbowymi. Program brytyjski został zapoczątkowany w lipcu 2012 i miał trwać do końca 2013, ale na jesieni został przedłużony do końca 2015, a jego celem jest zwiększenie akcji kredytowej dla MŚP i gospodarstw domowych o około 80 mld GBP (czyli 6-8% PKB Wielkiej Brytanii).

 

Podobny program, tyle że znacznie prostszy i w związku z tym skuteczniejszy jeżeli chodzi o powiększenie akcji kredytowej dla MŚP, uruchomiły Węgry (Funding for Growth Scheme).Bank centralny pożycza bezpośrednio bankom komercyjnym środki pod zastaw kredytów udzielonych MŚP przez te banki. Oprocentowanie pożyczonych bankowi komercyjnemu pieniędzy wynosi 0%, jedynym kosztem dla tych banków komercyjnych jest koszt związany z gwarancjami.

Posługując się podobnym mechanizmem jak na Węgrzech (z modyfikacją, że kredyty dla MŚP zastawiane przez banki komercyjne w banku centralnym powinny być w części gwarantowane przez BGK), w polskim programie Finansowanie dla Rozwoju na lata 2015-2021 łączna kwota zaangażowania może wynosić od 160 do 220 mld zł.

 

b) Wzmocnienie możliwości gwarancyjnych Banku Gospodarstwa Krajowego (BGK)

Zwiększenie możliwości gwarancyjnych dla BGK to konieczne uzupełnienie programu inwestycyjnego skierowane na wzmocnienie sektora małych i średnich przedsiębiorstw.

Jest to posunięcie zgodne z rozwiązaniami, jakie przyjęto w innych krajach UE, takich choćby jak Niemcy, Austria czy Holandia. W Niemczech istotną rolę banku inwestycyjno-rozwojowego odgrywa KfW, w Austrii i Holandii szeroko zakrojony system ułatwień do kredytów dla małych i średnich firm stworzono z udziałem Europejskiego Banku Inwestycyjnego.

Wzmocnienie możliwości gwarancyjnych polskiego BGK od 65 do 100 mld zł w latach 2015- 2021 jest rozwiązaniem bezpiecznym, nie wymagającym nakładów ze strony państwa, a więc pozostającym neutralnym dla budżetu.

Materiał KW Prawo i Sprawiedliwość